نقد کتاب بیتو نبودن

امینی: این جماعت پرشمار مشتری شعراند، اما خوانندۀ شعر نه

وحیدزاده: «بیتو نبودن» صدای خود شاعر است

گزارشی از جلسۀ نقد و بررسی کتاب «بیتو نبودن» جواد شیخالاسلامی در خبرگزاری تسنیم

«بیتو نبودن» کتابی دوستداشتنی

کتاب «بیتو نبودن» کتابی دوستداشتنی و مناسب دوران ماست. در ایران با تسامح میتوان دورههای ادبی را بر اساس دههها تقسیم کرد. از همین رو کسانی که هم سن من هستند و خاطرات بیشتری از شعرهای دهۀ 80 دارند بیشتر قدر کتابی همانند این کتاب را می دانند. به یاد دارم در آن دوره موج و فضای تحمیلشدهای بر فضای ادبی کشور حاکم بود که همه سعی میکردند به بهانه نوآوری مسیری را بروند که مصداق خیلی از نکاتی بودند که آقای امینی ذکر کردند و همه اینها به بهانه حرف نو زدن بود.

اعتدال مشخصترین مولفه شعر جوان امروز

در واقع اصل بازیهای زبانی، بازیهای فرمی، بازیهای مضمونی بود. اصطلاح بازی را میتوان دقیقاً برای اینها بکار برد. خود این متفاوت بودن باعث تولید ماشینی یکسری شاعر در آن دهه شده بود. من وقتی فاصله میگیرم و با تامل بیشتری نگاه میکنم از دهه نود راضی تر هستم. الان ظاهرا فضا آرامتر شده است. من با آرامش و حضور قلب بیشتری میتوانم شنونده شاعر این دهه باشم. به همین جهت است که سر و صدای شاعران به اصطلاح پستمدرن در آن دوره بیشتر است.

فرصت بودن این آرامش

من میخواهم آرامش این دهه را برای خود فرصت ببینم. بازخوش به حال دههای که آغازش هندی بازی باشد. من به این هم راضی هستم. مسئله دوم مسیری است که خود شاعر طی کرده است. در واقع به نظر میرسد آقای شیخ الاسلامی صرف نظر از بحث دوره، خود نیز دارد با یک آرامش و حضور قلب شخصی و فارغ از هر نتیجهای که حاصل میشود مسیر خود را ادامه میدهد.

سختی گفتگو از یک شاعر معتدل

به همین جهت اتفاقا گفتگو از این کتاب سختتر هم هست. راحتتر میتوان در خصوص شاعری که پرسروصداست و افراط و تفریط دارد و لبههای تیز و برنده بیشتری دارد، صحبت کرد. خیلی راحتتر میتوان درباره زبان خاقانیْ برجستگیهای شعر وی حرف زد تا مثلا درباره شعر معتدل سعدی. از این جهت ارتباط با این دفتر کار راحتی نیست. برای مخاطب هم چنین است. باید انس پیدا کند. باید با صبوری بیشتری کتاب را ورق بزند. اگر بتواند ارتباط لازم را با شعر برقرار کند این کتاب لحظههای درخشان زیاد دارد. شعرهای زیادی در این کتاب است که حال خوبی به آدم میدهد.

نتیجۀ یک گفتگوی فرهنگی خوب

رفت و آمدهای این شاعر جوان به تهران تاثیر خود را گذاشته است. به نظر من این حسن است و می توان آن را ارتباطاتی فرهنگی به شکل منطقی و گفتگویی سازنده دانست. درواقع یک وجه دیگر همین تماشایی است که وی از حوزههای فرهنگی مختلف دارد. این موضوع مهمی است. لبه تیغ است. اگر این ارتباطات فرهنگی به طور متعادل و به شکل گفتگو انجام شود سازنده است و اگر شکل تهاجمی داشته باشد به همان میزان میتواند مخرب باشد. در همان دو دههای که آسیبشناسی کردیم این را می بینیم که دیگر شکل گفتگو ندارد و به صورت تهاجمی است. خود را بر سر مخاطب یا شاعر آوار میکند. هر رسانهای را میبینید این پمپاژ میشود و شما راه گریزی از آن ندارید. این دیگر هوای تازه نیست. عین آوار است.

نقش شهرستان ادب در شنیده شدن صداهای مختلف

اما به همت جایی همانند شهرستان ادب این فرصت فراهم شد که شاعران جوان صداهای مختلف را بشنوند. در دورهای همنفسی شعرا از شهرهای مختلف شکل تحمیلی نداشت که مرعوب نگاه غالب یا صدای مسلط شوند. به شکل آزادانه با هم گفتگو میکردند. این فرصت را داشتند که نمایندگانی از حوزههای مختلف را به تماشا بنشینند. آقای امینی با نگاه و سلیقه خود میآمد، آقای مودب با فضای دیگر حضور داشتند. استاد دیگری با نگاه ویژة خود از جای دیگر میآمد. شاعری که ابتدای شکلگیری شاعریاش این گونه باشد و بتواند سلیقههای مختلف و نگاههای مختلف را درک کند و خود انتخاب کند، بر زمین محکمتری قدم میگذارد. شیخالاسلامی از این دست شعرا بوده و این در تثبیت وضعیت شعر امروز او نقش داشته است.

روایت صادقانۀ شیخالاسلامی در بیتو نبودن

مهمترین صدایی که از این دفتر من میشنوم، همان فضای عاشقانه، متعادل و ملایم و از آن خود شاعر است. عمده این فضا متعادل است و تقلید در آن کم است. درگیر موج و بازی نمی شود. کارهای زودبازده و رسانهای در آن کم است. شاعر غالباً صادقانه خود را روایت میکند. او از حرف درونی شده خود صحبت میکند. مثلاً این بیت:

«تو را که دیدم، دیدم شعر یعنی تو

به این نتیجه رسیدم که شعر یعنی تو»

یا

«زندگی یعنی بمیری در هوای یک نفر

مرده باشی جان بگیری در صدای یک نفر»

در این گفت وگو هم به نمونه اشاره شده است که در ذهن آقای امینی و دوستان دیگر نشسته است:

«شرح هجران تو را با همه غم گفتم

دوستت دارم و این را به خدا هم گفتم»

عبارت «به خدا» ایهام قشنگ و حس باورپذیر خوبی دارد...

امینی: این جماعت پرشمار مشتری شعراند، اما خوانندۀ شعر نه

وحیدزاده: «بیتو نبودن» صدای خود شاعر است